Gmina Goworowo

 

    Gmina Goworowo to gmina wiejska w województwie mazowieckim, w powiecie ostrołęckim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie ostrołęckim.    Gmina Goworowo jest gminą wiejską usytuowaną w granicach województwa mazowieckiego i jedną z gmin powiatu ostrołęckiego. Jej powierzchnia wynosi 219 km kw. W skład gminy wchodzi 50 miejscowości. Oddalona od stolicy województwa i kraju o 93 km. Przez tereny gminy przebiega linia kolejowa Warszawa - Ostrołęka oraz szereg dróg m.in. Ciechanów - Ostrów Maz. - Białystok.   Sieć rzeczną tworzą nieuregulowane rzeki Orz i Narew, o malowniczym i przede wszystkim naturalnym charakterze, co z punktu widzenia rozwoju turystyki jest niezwykle cenną wartością.    Wyróżnikiem gminy Goworowo w powiecie ostrołęckim jest jej dziedzictwo kulturowe. Tereny objęte niniejszą strategią posiadają bogatą i ciekawą tradycję szlachecką. Geneza szlachty goworowskiej nie została dostatecznie poznana. Prawdopodobnie sięga początków tzw. „drugiej kolonizacji mazowieckiej” przypadającej na okres XIV i XV wieku.    W latach 1783 – 1784 największym właścicielem ziemskim na terenie dzisiejszej gminy Goworowo było duchowieństwo. Były to tak zwane dobra Księstwa Sieluńskiego. W skład tych dóbr wchodziły: wieś kościelna Goworowo, Jawory, Kruszewo, Lipianka, Pokrzywnica, Żabin i Goworówek. Natomiast najbogatszym właścicielemziemskim świeckim była Rodzina Glinków.   Do ich dóbr wchodziły wsie: Szczawin,Czarnowo, Daniłowo, Grodzisk, Jurgi i część Ponikwi Dużej. Posiadaczami wsi Kaczka, Góry i część Kobylina, część Ponikwi Małej i Dużej byli Zembrzuscy. Do Rodziny Jeziorkowskich należała Wólka Kunińska,   Szarłat, część wsi Kunin i część wsi Borki. Poważne rozdrobnienie występuje w pozostałych wsiach szlacheckich: Cisk, Damięty, Gierwaty, Grabowo, Nogawki, Struniawy. Nazwiska swoje drobna szlachta zaściankowa wzięła od nazw siedzib rodowych, z których pochodziła, np. Damięccy, Ciskowscy, Struniawscy.

    

Osady szlacheckie wyróżniały się architekturą, wystrojem wnętrza, a także kulturą, gwarą i świadomością społeczną.

Siedziba gminy

 

 

     Głównym źródłem utrzymania mieszkańców Goworowszczyzny jest rolnictwo (użytki zielone stanowią większość powierzchni gminy - 13.985 ha). Dominują małe i średnie gospodarstwa rolne, ale nie brakuje też młodych ambitnych rolników, nastawionych na produkcję na dużą skalę. Jest to więc wymarzone miejsce dla przetwórstwa rolno - spożywczego, a przede wszystkim mleczarskiego i przerobu ziemniaków. Do cennych zabytków Goworowa należą dwa piękne klasycystyczne pałace: w Brzeźnie (z 1900 roku) i Szczawinie (z 1827 roku). Natomiast zabytkami klasy zerowej są: gotycki kościół parafialny pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego w Goworowie, kościół pod wezwaniem Jana Chrzciciela w Kuninie. Władze gminy starają się stworzyć jak najkorzystniejsze warunki dla potencjalnych inwestorów kładąc duży nacisk na jakość dróg, budowę wodociągów, kanalizację, oczyszczalnie ścieków, składowisko odpadów. Efektem tych działań jest zwodociągowanie gminy w ponad 60%, wybudowanie jednej z najnowocześniejszych oczyszczalni ścieków typu BIOVAC, skanalizowanie osady gminnej i sąsiednich wsi ( 10 km kanalizacji), wybudowanie trzech stacji uzdatniania wody, rozwiązanie problemu zbiórki odpadów stałych. Wszystkie sołectwa mają linie telefoniczne, a w samym Goworowie prawie każde gospodarstwo posiada telefon.

Zespół Szkół Powiatowych w Goworowie

 

 

Historia

   Dolina rzeki Orz była bardzo wcześnie zasiedlona, o czym świadczą znaleziska archeologiczne. Czas powstania Goworowa  trudno określić, ponieważ źródła archiwalne nie dotrwały do naszych czasów. Tereny te już w XII wieku zostały przekazane przez Bolesława Śmiałego jako uposażenie diecezji płockiej, jedynego biskupstwa na Mazowszu. Goworowo jest to nazwa dzierżawcza od nazwy osobowej Gowor. Istnieje nazwy osobowej Gowor potwierdzają pochodzącej od niej, a w źródłach średniowiecznych poświadczone, formy zdrobniałe: Goworek lub Goworko.

Rzeka Orz

Imię to było często używane w grodzie Rawiczów, którzy za czasów Bolesława Krzywoustego przybyli  do Polski z Czech i otrzymali dobra ziemskie na Mazowszu. Być może jest to nazwa przeniesiona, gdyż inne Goworowo położone jest niedaleko Zakroczymia i prawdopodobnie powstało w XI wieku. Tereny tamte  należące do kasztelani zakroczymskiej były zasiedlone właśnie w tamtym czasie przez rycerzy mazowieckich. Dlatego też należy przypuszczać, że nazwa ta pochodzi od jednego z rycerzy osiadłych na tamtym terenie,   a później została przeniesiona na ziemie położone nad Orzem.

   Goworowo, jako wieś była początkowo zwykłą ulicówką, w której zabudowania rozmieszczone były    wzdłuż drogi, po obu jej stronach. W 1859 roku gwałtowny pożar spowodował duże zniszczenie substancji mieszkaniowej. Spłonęła niemal cała wieś, ocalała plebania i kościół. Prawdopodobnie po tym pożarze powstała nowa struktura urbanistyczna, przygotowywana jako teren pod przyszłe miasteczko. Stąd duży rynek i rozchodzące się od niego pod kątem prostym ulice, m.in w stronę Orza, istniejące jeszcze do 1939 roku, to jest do czasów spalenia Goworowa przez Niemców.

 

Goworowo

     Po ustąpieniu wojsk polskich do Goworowa Niemcy. Wczesnym rankiem 9 września SS- mani otoczyli osadę i zaczęli wypędzać ludność z mieszkań na rynek. Potem przystąpili to przeprowadzenia selekcji.       Na jedna stronę kierowali Żydów, na druga Polaków. Żydów wypędzono do bożnicy. Okna i drzwi  zostały zabite, potem Niemcy przynieśli benzynę w kanistrze i podpalili obiekt. Żydzi próbowali uciec, lecz Niemcy strzelali do nich i uniemożliwiali ucieczkę. W tym momencie oficer najwyższej rangi nadjechał od strony Wólki Brzezińskiej i uznał, że spalenie ludzi żywcem jest zbyt drastyczne. Kazał wypędzić ich za  rzekę. Żydzi koczowali na łące w bardzo trudnych warunkach, nadeszły chłodne noce, zaczęły padać deszcze i co najgorsze zostali pozbawieni żywności. Podchodzili do Polaków i prosili o chleb. Z łąki Żydzi zostali przepędzeni na Probostwo. Pewnego dnia przepędzono ich na plac kościelny i nakazano im zamiatać go gołymi rękami. Na koniec wydano rozkaz, aby następnego dnia wszyscy opuścili Goworowo i wynieśli się za granicę radziecką koło Czerwina. Zagrożono im ,że jeśli nie opuszczą Goworowa, to zostaną wywiezieni do getta. Bogatsi Żydzi wynajęli furmanki i pojechali w stronę Czerwina. Część Żydów w starszym wieku została wywieziona przez Niemców za Ostrów Maz. i rozstrzelana.

Tablica pamiątkowa

 

  Pierwsze badania archeologiczne na terenie gminy Goworowo przeprowadził prof. Roman Jakimowicz, jako konserwator zabytków przedhistorycznych na okręg warszawski. W 1924 roku odkrył na bagnistej łące Brzeźnie nad rzeka Orz cmentarzysko, nazwane przy miejscową ludność "Żale". Było to cmentarzysko z kręgami kamiennymi, w których było 31 o średnicy od 5 do 7 metrów. Kręgi były ułożone z dużych głazów, ustawionych na obwodzie, a w środku obszar był pokryty, wyłożony brukiem wykonanych z małych kamieni, tworzącym coś w rodzaju kamiennego płaszcza. Pierwsza informacja dotycząca Brzeźna pochodzi z 15 marca 1428 roku. W 1435 roku Książe mazowiecki Bolesław wystawił nowy dokument dla Wojciecha z Brzeźna, a dla Jana i Pawła z Karwacza, wyznaczając czynsz książęcy na cztery groszy szerokie od włóki osiadłej. Była to stawka bardzo niska, ulgowa, wyznaczona prawdopodobnie ich ojcu jako urzędnikowi książęcemu- staroście mazowieckiemu. Wojciech, jako właściciel Brzeźna w 1445 roku odstąpił część gruntu przy rzece Orz swemu sąsiadowi Nawojowi z Suchcic, zastrzegając sobie prawo mielenia zboża w młynie, który tu ma powstać. Pałac w Szczawinie Szczawin w dokumentach z XVI wieku wymieniany jest jako własność rodziny Szczawińskich, w XVII wieku przeszedł w posiadanie rodziny Glinków. Pałac został wzniesiony w pierwszej ćwierci XIX wieku z inicjatywy ówczesnego właściciela Szczawina Jakuba Glinki. Budynek projektował i prowadził budowę architekt warszawski Adam Idźkowski. Pałac w Szczawinie zbudowany został w stylu epoki stanisławowskiej, otoczony jest ośmiohektarowym parkiem założony m pod koniec XVIII wieku. W czasie robót restauracyjnych w 1898 roku przeprowadzono regulację parku pod kierunkiem Waleriana Kronenberga. W posiadaniu rodziny Glinków Szczawin pozostał do 1940 roku. Po II wojnie światowej majątek upaństwowiono i poddano parcelacji. Do roku 1977 roku w budynku znajdowała się szkoła podstawowa. Przez kolejnych 20 lat pałac był dewastowany, aż do roku 1998, kiedy został zakupiony przez Annę i Marka Sawczuk. Do dnia dzisiejszego obiekt jest sukcesywnie restaurowany.

Pałac w Szczawinie

 

Legenda Rodu Glinków

   Legendy głoszą, że dawny właściciel Szczawina Antoni Glinka miał powiązania z szatanem. W dniu jego pogrzebu drzewa łamiąc się oddawały mu pokłony, w czasie wniesienia do kościoła wrota zamykały się przed nim, a na grobie zamiast krzyża widnieje GRZYB. Legenda na ten temat mówi, że stawiając krzyż ten się     łamał i wyrastał grzyb i tak się działo trzy razy aż w końcu ustąpiono i pozostał grzyb. Grób Glinki i grobowiec jego rodziny znajduje się na cmentarzu w Goworowie, a jego córka prawdopodobnie pochowana jest pod figurą Matki Bożej w Szczawinie.

Grób Glinki

 

Parafia Goworowo

   Parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego zapewne została erygowana ok. 1315 r. Bullą „Totus Tuus Poloniae Populus" Papieża Jana Pawła II z 25.03.1992 r. parafia Goworowo została włączona do Diecezji łomżyńskiej z Diecezji płockiej.
    W historii parafii istniało kilka kościołów drewnianych. Obecny kościół murowany w stylu neogotyckim pw. Podwyższenia Krzyża Świętego został zbudowany w latach 1880-1887 staraniem ks. prob. Antoniego Grodzkiego; konsekrowany 12.06.1887 r. przez Biskupa pomocniczego płockiego Henryka Kossowskiego. W roku 1998 staraniem ks. prob. Kazimierza Bartosiewicza został przeprowadzony remont dachu kościoła.
Na terenie parafii znajduje się, kościół filialny murowany pw. NMP Wspo¬możenia Wiernych w miejscowości Suchcice, zbudowany wiatach 1982-1983 staraniem ks. prob. Stefana Płoskiego; pobłogosławiony 28.08.1983 r. przez Biskupa płockiego Zygmunta Kamińskiego. W miejscowości Kruszewo znajduje się, kaplica murowana pw. Miłosierdzia Bożego, zbudowana w latach 1991-1993 staraniem ks. prob. Stanisława Jakubiaka; pobłogosławiona 18.04.1993 r. przez Biskupa łomżyńskiego Juliusza Paetza.
Plebania murowana wybudowana w 1920 r. staraniem ks. prob. Leona Gościckiego.

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Goworowie

 

Drewniany kościół św. Jana Chrzciciela (1937), dawniej kościół ewangelicki z Marianowa

 

Drewniany młyn wodny w Wólce Kunińskiej usytuowany przy pięknym stopniu wodnym na rzece Orz.

 

 Najgrubsze drzewo w województwie mazowieckim - topola biała w miejscowości Góry (obwód - 7,55m, wysokość - ponad 30m), 55m,wysokość - ponad 30m).